* Các giai đoạn lây truyền
Lây truyền HIV từ mẹ sang con xảy ra ở cả 3 thời kỳ: 10% trong thời kỳ mang thai (do máu mẹ qua màng nhau thai bị tổn thương sang máu con), 15-20% trong thời kỳ chuyển dạ (tiếp xúc với máu, dịch cơ thể của người mẹ chứa HIV) và 10% trong thời kỳ cho con bú (sữa mẹ có chứa HIV, núm vú tổn thương có thể chảy máu...).
Những phụ nữ mang thai khi khám thai hiện nay đều được tư vấn, xét nghiệm HIV. Nếu kết quả dương tính sẽ được theo dõi và can thiệp đúng quy trình nhằm làm giảm tới mức thấp nhất nguy cơ lây nhiễm HIV cho con.
* Các bước can thiệp dự phòng
1- Can thiệp trước sinh:
Nếu thai phụ được xác định HIV dương tính, sẽ được giới thiệu đến cơ quan chuyên môn để được chăm sóc điều trị HIV/AIDS, đánh giá về lâm sàng (nhiễm trùng cơ hội, giai đoạn lâm sàng) và xét nghiệm (tìm kết quả đồng nhiễm viêm gan B, C và làm các xét nghiệm cơ bản, đếm số lượng tế bào CD4…). Hiện nay theo quyết định mới nhất vừa ban hành thì chỉ định điều trị ARV cho tất cả phụ nữ mang thai nhiễm HIV và mẹ nhiễm HIV cho con bú không phụ thuộc giai đoạn lâm sàng và số lượng tế bào CD4 (các loại thuốc điều trị dự phòng HIV không ảnh hưởng tới thai nhi), đồng thời được bổ sung vitamin, sắt, điều trị nhiễm trùng cơ hội…
2- Can thiệp trong khi sinh:
Với những thai phụ chưa tiếp cận các can thiệp trước sinh, cần tư vấn xét nghiệm nhanh HIV. Nếu dương tính thì được cho sử dụng phác đồ ARV dự phòng lây truyền mẹ con và tránh các can thiệp, như: bấm ối, cắt tầng sinh môn, dùng kềm hỗ trợ… và sẽ được cân nhắc chỉ định mổ lấy thai, nhanh chóng lau sạch máu và sản dịch cho trẻ sơ sinh.
3-Theo dõi, phòng lây truyền cho trẻ sau sinh:
HIV có khả năng lây truyền qua sữa mẹ cao. Do đó, cần tư vấn khuyến khích người mẹ nuôi con bằng sữa ngoài. Nghiên cứu cho thấy, mẹ không uống ARV phòng và cho trẻ bú sữa mẹ đến 6 tháng sẽ có nguy cơ lây sang con 30- 40%. Nếu người mẹ không uống ARV dự phòng trong thai kỳ và trẻ dùng sữa thay thế sữa mẹ hoàn toàn, nguy cơ lây sang con giảm còn 20- 30%. Lý tưởng nhất là mẹ uống ARV dự phòng và trẻ dùng sữa thay thế sữa mẹ hoàn toàn, thì nguy cơ lây sang con chỉ còn 2- 6%.
Trẻ ngay sau khi sinh cần được dùng thuốc kháng virut để dự phòng. Tiếp sau đó, trẻ cần được theo dõi và xét nghiệm sau 1 tháng tuổi để khẳng định có nhiễm HIV hay không, đồng thời dự phòng các nhiễm trùng cơ hội có thể xảy ra và xem xét chỉ định điều trị thuốc kháng virut (thuốc ARV) nếu trẻ có đủ tiêu chuẩn được dùng thuốc. Các bà mẹ sẽ được tư vấn, trang bị những kiến thức cần thiết để việc chăm sóc và phòng tránh lây truyền sang con. Nếu gia đình khó khăn trẻ cũng được cấp phát sữa bột uống thay thế sữa mẹ.
Phòng khám ngoại trú khoa Nhiễm BV Nhi Đồng Đồng Nai bắt đầu hoạt động từ tháng 11/2008 đến nay. Nhận tư vấn xét nghiệm HIV cho tất cả trẻ có mẹ nhiễm HIV, xét nghiệm CD4 theo dõi diễn tiến bệnh, cung cấp thuốc dự phòng và điều trị ARV cho trẻ phơi nhiễm và nhiễm HIV, phòng khám đã nhận được sự hỗ trợ về chuyên môn từ BV NĐ1 TPHCM, hiện đang điều trị cho khoảng 110 trẻ trong đó 95 trẻ có điều trị ARV.
Từ đầu năm 2015 đến nay, phòng khám đã xét nghiệm PCR cho 28 trẻ sơ sinh từ mẹ nhiễm HIV. Kết quả 26 trẻ không bị nhiễm, chỉ có 02 trẻ bị nhiễm bệnh. Đáng tiếc 02 trẻ này các bà mẹ đều được phát hiện nhiễm HIV quá muộn và không có điều trị ARV cho mẹ từ lúc mang thai.
Chương trình phòng chống lây truyền HIV từ mẹ sang con trong thời gian qua với những biện pháp can thiệp tích cực, điều trị dự phòng sớm, đã giúp giảm đáng kể số trẻ bị nhiễm HIV từ mẹ.
BS Nguyễn Thanh Quyền
